نیابت از جانب معصوم(ع) از واژگانی است که به ویژه بعد از غیبت دوازدهمین شیعه به طور جد مورد توجه قرار گرفت و آن حضرت، نو را برای ارتباط با جامعه معین نمودند.

به منظور تبیین مفهوم نیابت و انواع آن، گزیده ای از این موضوع را به نقل از کتاب "مهدویت، پرسش ها و پاسخ ها" منتشر می کند.
منظور از نایب یا نواب چیست؟ نائب از ریشه لغوی "ناب ینوب نوبا" است و به معنی نزدیک شدن، رجوع و ... است، و به تناسب با همین معانی، اصطلاحا به معنی جانشین و قائم مقام به کار رفته است؛ چراکه نایب و جانشین نیز به "منوب عن به" رجوع کرده و به او نزدیک تر است.
واژه نایب و جمع آن، نوّاب، مانند طالب که جمع آن طلاب است، درباره سفرای اربعه عصر غیبت صغرا، استعمال شده است. لازم به ذکر است که تعبیر "نایب و نواب"، مخصوص سفرای اربعه عصر غیبت صغرا ست؛ چراکه نایب به معنای جانشین و قائم مقام به کار می رود و این معنا در مورد نواب اربعه، که به طور مطلق به عنوان نایب حضرت مهدی(ع) و جانشین او و تنها واسطه بین او و شیعیان بود، قابل صدق است؛ برخلاف عصر حضور ائمه(ع) که با وجود ابواب و وکلا، شیعیان نیز با در ارتباط بودند، و از این رو برترین وکلای ائمه(ع) نیز نایب و جانشین و قائم مقام مطلق آنان محسوب نمی شدند.


نیابت چند نوع است؟

همانطور که غیبت دوازدهم به دو مرحله غیبت صغرا و کبری تقسیم می شود، نیابت نیز دارای دو مرحله و دو گونه است: نیابت خاصه در غیبت صغرا و نیابت عامه در غیبت کبری.
منظور از نیابت خاصه چیست؟
نیابت خاصه آن است که ، اشخاص خاصی را نایب خود قرار دهد و به اسم و با مشخصات معرفی کند، و هرکدام را خود آن حضرت و یا به وسیله نایب پیش از او، به مردم بشناساند. همانطور که حسن عسکری(ع) این کار را انجام داده و فرمود:
عَمری و پسرش (عثمان بن سعید، نایب اول و محمد بن عثمان، نایب دوم) مورد اعتماد هستند. هرچه آن ها به تو برسانند از من می رسانند و آن چه به تو بگویند از جانب می گویند. (الغیبة شیخ طوسی، ص360 ح 322)
بنابراین انی که در دوره غیبت صغرا، نیابت داشته اند و با اسم معرفی شده بودند، نایب خاص نامیده می شوند.